मोत्याच्या हाराच्या बदल्यात अख्खा बंगला? न्यूयॉर्कच्या 'फिफ्थ एव्हेन्यू'वरची ही अजब आणि ऐतिहासिक 'डिल'!
१९१७ सालची न्यूयॉर्कमधली एक गारठलेली संध्याकाळ. फिफ्थ एव्हेन्यूच्या गजबजलेल्या रस्त्यावर एक आलिशान गाडी थांबते. त्यातून उतरते मेसी प्लांट (Maisie Plant) नावाची एक अतिश्रीमंत महिला. तिचं लक्ष जातं समोरच्या एका शोकेसकडे, जिथे मखमली कापडावर चमकत होता एक मोत्यांचा दुहेरी हार. ते नुसते मोती नव्हते, तर निसर्गाचा चमत्कार होता. मेसी त्या हाराच्या प्रेमात पडते आणि तिथूनच सुरू होते इतिहासातली सर्वात अजब 'बार्टर डिल'.
कल्पना करा, आजच्या काळात कोणी आपला दक्षिण मुंबईतला किंवा न्यूयॉर्कमधला सहा मजली बंगला एका दागिन्यासाठी विकेल का? नक्कीच नाही. पण शंभर वर्षांपूर्वी हे घडलं होतं. आजच्या तारखेला, म्हणजे एप्रिल २०२६ मध्ये, आपण जेव्हा न्यूयॉर्कच्या ६५३ फिफ्थ एव्हेन्यूवर उभ्या असलेल्या 'कार्टियर'च्या भव्य शोरूमकडे पाहतो, तेव्हा आपण प्रत्यक्षात एका 'हार'ची किंमत पाहत असतो.
गोष्ट अशी आहे की, त्या काळात न्यूयॉर्कचा हा भाग श्रीमंतांच्या वस्तीचा होता. मॉर्टन प्लांट नावाच्या एका रेल्वे टायकूनने तिथे आपला आलिशान बंगला बांधला होता. पण हळूहळू तिथे दुकानं येऊ लागली, गर्दी वाढू लागली आणि श्रीमंत लोकांना आपली प्रायव्हसी धोक्यात आल्यासारखी वाटू लागली. अगदी याच वेळी पिअर कार्टियर (Pierre Cartier) न्यूयॉर्कमध्ये आपल्या ब्रँडचा पाय रोवण्यासाठी एक दमदार पत्ता शोधत होता.
पिअरची नजर प्लांट यांच्या बंगल्यावर होती, पण तो बंगला विक्रीसाठी नव्हता. मग पिअरने एक चाल खेळली. त्याने आपल्या दुकानाच्या खिडकीत तो जगप्रसिद्ध नैसर्गिक मोत्यांचा हार मांडला. ५५ आणि ७३ अशा एकूण १२८ अस्सल मोत्यांचा तो हार तयार करण्यासाठी पिअरला अनेक वर्षं लागली होती.
आजच्या काळात आपल्याला वाटेल की मोत्यात काय एवढं विशेष? पण थांबा, अजून पुढे ऐका. त्याकाळी 'कल्चरल पर्ल्स' म्हणजे मानवनिर्मित मोती नव्हते. समुद्राच्या तळाशी जाऊन हजारो शिंपले शोधल्यावर एखादा गोल, चमकदार मोती मिळायचा. अशा १२८ मोत्यांचा रंग, आकार आणि चमक एकमेकांशी जुळवणं हे अशक्य कोटीतलं काम होतं. म्हणूनच त्याकाळी मोत्यांची किंमत हिऱ्यांपेक्षाही जास्त होती.
मेसी प्लांटला तो हार हवा होता आणि पिअर कार्टियरला तो बंगला. मग काय? व्यवहार ठरला! अधिकृत कागदपत्रांनुसार, तो बंगला कार्टियरला फक्त १०० डॉलर्स आणि 'इतर मौल्यवान वस्तू'च्या बदल्यात विकला गेला. ती मौल्यवान वस्तू म्हणजे तो १० लाख डॉलर्सचा मोत्यांचा हार!
त्याकाळी मॉर्टन प्लांटला वाटलं की आपण खूप भारी डिल केलीय. ८ लाख डॉलर्सच्या घराच्या बदल्यात १० लाखांचा हार मिळाला. पण नशिबाचा खेळ बघा, काही वर्षांतच जपानच्या मिकीमोटोने कृत्रिमरीत्या मोती बनवण्याचं तंत्र शोधलं आणि नैसर्गिक मोत्यांची मार्केटमधली किंमत पत्त्याच्या बंगल्यासारखी कोसळली.
१९५७ मध्ये जेव्हा मेसी प्लांटचं निधन झालं, तेव्हा तो १० लाख डॉलर्सचा हार लिलावात फक्त १ लाख ५१ हजार डॉलर्सला विकला गेला. ज्या बंगल्याच्या बदल्यात तो हार घेतला होता, त्या बंगल्याची किंमत आज अब्जावधी डॉलर्स आहे.
आज एप्रिल २०२६ मध्येही कार्टियरचं ते शोरूम न्यूयॉर्कचं एक महत्त्वाचं लँडमार्क मानलं जातं. नुकत्याच झालेल्या 'आर्टिस्ट मीट्स आर्टिसन' (Artist meets Artisan) या प्रदर्शनामुळे हे ठिकाण पुन्हा एकदा चर्चेत आलंय. काळ कसा बदलतो याचं हे उत्तम उदाहरण आहे. एकेकाळी ज्या दागिन्याने बंगला खरेदी केला, तो दागिना आज काळाच्या ओघात आपली किंमत हरवून बसला, पण ती वास्तू मात्र आजही दिमाखात उभी आहे.
वेळ कोणासाठी थांबत नाही आणि गुंतवणुकीचं गणित कधी उलथवून टाकेल याचा नेम नसतो, हेच या ऐतिहासिक व्यवहारावरून सिद्ध होतं.
