१३,५६० किलोमीटरचा 'नॉन-स्टॉप' प्रवास: आपल्या 'ॲडजस्टमेंट'ला लाजवणारा एक छोटासा पक्षी - 'बार-टेल्ड गॉडविट'
पुण्यातील एका बाल्कनीत बसून सदानंदराव आपल्या 'बेंगळुरू-मुंबई' फ्लाईटच्या दोन तासांच्या विलंबाबद्दल वैतागून व्हॉट्सॲपवर लांबलचक स्टेटस टाकत होते. समोर वाफाळलेला आल्याचा चहा आणि कांदापोहे असूनही, "प्रवास किती खडतर झालाय आजकाल!" हा त्यांचा मुख्य तक्रारीचा सूर होता. पण त्याच वेळी, त्यांच्या डोक्यावरून हजारो फूट उंचावर, एक राखाडी-तपकिरी रंगाचा इवलासा जीव पॅसिफिक महासागराच्या अथांग लाटांवरून सरळ ऑस्ट्रेलियाच्या दिशेने झेपावत होता. त्याला ना चहाची ओढ होती, ना मध्ये कुठे थांबून 'वडापाव' खाण्याची सोय.
हा जीव म्हणजे 'बार-टेल्ड गॉडविट' (Bar-tailed Godwit). दिसायला अगदी सामान्य, आपल्याकडे गच्चीवर येणाऱ्या कबुतरासारखाच साधारण. पण या पक्ष्याने नुकताच जो पराक्रम केलाय, तो ऐकून कोणत्याही 'ट्रॅव्हल इन्फ्लुएन्सर'चे डोळे पांढरे होतील. 'B6' नावाच्या एका अवघ्या चार महिन्यांच्या पिल्लाने अलास्का ते टास्मानिया असा तब्बल १३,५६० किलोमीटरचा प्रवास एका दमात, कुठेही न थांबता पूर्ण केला आहे. ११ दिवस आणि ११ रात्री हा पक्षी हवेतच होता. विचार करा, ११ दिवस विनासायास उडणं म्हणजे काय!
आपल्याकडे एखादी मुलगी लग्नानंतर सासरी जाताना किंवा एखादा तरुण नोकरीसाठी परदेशी जाताना आपण म्हणतो, "किती बदललंय सगळं, आता त्याला ॲडजस्ट करावं लागेल." पण गॉडविटची 'ॲडजस्टमेंट' ही लेव्हलच वेगळी आहे. हा पक्षी प्रवासाला निघण्यापूर्वी आपल्या शरीराची अक्षरशः पुनर्रचना करतो. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'फिजियो-मॉर्फिक ट्रान्सफॉर्मेशन' म्हणतात. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, हा पक्षी उडताना वजन कमी करण्यासाठी आपली पचनसंस्था—म्हणजेच पोट, आतडी आणि यकृत—यांचा आकार चक्क कमी करतो.
हे वाचून आश्चर्य वाटलं ना? प्रवासादरम्यान त्याला अन्नाची गरज नसते, म्हणून तो आपली ही इंद्रिये 'कमी' करून त्या जागेचा वापर चरबी (Fat) साठवण्यासाठी करतो. हे म्हणजे एखाद्याने प्रवासाला निघताना गाडीची मागची सीट काढून तिथे जास्तीची पेट्रोलची टाकी बसवण्यासारखं आहे. शरीरातील ही चरबी जाळून तो ऊर्जा मिळवतो. याला शास्त्रज्ञ 'सेल्फ-कॅन्िबलायझेशन' म्हणतात. म्हणजे स्वतःच्याच शरीरातील भागांचा इंधन म्हणून वापर करणं. आपल्या महाराष्ट्रात जसं आपण उपवासाच्या दिवशी "आज फक्त साबुदाणा" म्हणतो, तसं याचं '११ दिवसांचा कडक निर्जळी उपवास' असं काहीसं स्वरूप असतं.
२०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ऑर्निथोलॉजिस्ट ब्रुस बीहलर यांच्या 'फ्लाईट ऑफ द गॉडविट' (Flight of the Godwit) या पुस्तकात या पक्ष्यांच्या प्रवासाचं रंजक वर्णन केलं आहे. बीहलर यांनी उत्तर अमेरिकेतील अशा सात 'मॅग्निफिसेंट' पक्ष्यांचा मागोवा घेतला, जे थंडीपासून वाचण्यासाठी हजारो मैलांचा प्रवास करतात. हे पक्षी केवळ उडत नाहीत, तर त्यांच्याकडे निसर्गाचा दिलेला एक 'इन-बिल्ट' जीपीएस असतो. पृथ्वीचं चुंबकीय क्षेत्र ओळखण्याची ताकद त्यांच्या डोळ्यांतील विशिष्ट प्रथिनांमध्ये (Cryptochromes) असते. त्यामुळेच ढगाळ हवामान असो वा वादळ, त्यांचा रस्ता चुकत नाही.
आपल्याकडे मुंबई लोकलमधून प्रवास करताना आपण म्हणतो, "काय ही गर्दी, काय हे आयुष्य!" पण या गॉडविटला बघा. अलास्काच्या गोठवणाऱ्या थंडीतून सुटण्यासाठी तो थेट ऑस्ट्रेलिया गाठतो. वाटेत कुठेही जमीन नाही, फक्त अथांग पाणी. जर तो चुकून पाण्यात पडला, तर त्याचं वाचणं अशक्य असतं. तरीही, हा नगण्य वाटणारा पक्षी दरवर्षी हा धोका पत्करतो. ही जिद्द, ही चिकाटी आपल्या राजकीय नेत्यांनी निवडणुकीच्या प्रचारात दाखवली, तर कदाचित राज्याचा कायापालट होईल, असं वाटून जातं.
खरं तर, गॉडविटचं हे रूप आपल्या आजूबाजूच्या 'सामान्य माणसा'सारखं आहे. जो वरून शांत आणि सामान्य दिसतो, पण संकटाच्या वेळी स्वतःच्या अस्तित्वात बदल करून अशक्य वाटणारी आव्हानं पेलतो. आपण थोड्या प्रवासाने थकतो, पण हा पक्षी सांगतो की, जर ध्येय समोर असेल आणि शरीराची (आणि मनाची) तयारी असेल, तर महासागरही छोटा वाटू लागतो. आपण फक्त दोन तास उशिरा पोहोचलो म्हणून चिडतो, पण हा पक्षी तर ११ दिवस झोपही घेत नाही.
अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी शक्य करण्याची ही ताकद निसर्गाने एका छोट्याशा राखाडी पक्ष्याला दिली आहे, हेच काय ते मोठे नवल!
हा जिद्दीचा हा प्रवास पाहिल्यावर एकच विचार मनात येतो—आपण ज्याला 'मर्यादा' म्हणतो, त्या खरोखर निसर्गाच्या आहेत की आपण स्वतःच स्वतःला घालून दिलेल्या?
