जंगलातलं गुप्त औषधालय: जेव्हा प्राणी स्वतःच स्वतःचे डॉक्टर बनतात! सुमात्राच्या त्या घनदाट आणि दमट जंगलात, जिथे झाडांच्या पानांतून झिरपणारा सूर्यप्रकाश जमिनीवर सावल्यांचा खेळ मांडतो, तिथे एक अवाढव्य 'राकुस' नावाचा ओरांगुटाण शांतपणे बसला होता. काही दिवसांपूर्वीच एका भीषण लढाईत त्याच्या उजव्या डोळ्याखाली एक खोल जखम झाली होती. पण राकुस गप्प बसणाऱ्यांपैकी नव्हता. त्याने जवळच असलेल्या एका वेलीची पानं तोडली, ती तोंडात टाकून नीट चघळली आणि तयार झालेला तो हिरवागार लेप अगदी एखाद्या अनुभवी वैद्यासारखा आपल्या जखमेवर लावला. हे दृश्य पाहून तिथे उपस्थित असलेले शास्त्रज्ञ थक्क झाले. ही केवळ योगायोगाची गोष्ट नव्हती. ताज्या संशोधनानुसार, राकुसने वापरलेली ती 'अकार कुनिंग' नावाची वेल खरोखरच औषधी गुणधर्मांनी भरलेली होती. मानवाला 'आयुर्वेद' समजण्याच्या हजारो वर्षे आधीपासून निसर्गाच्या कुशीत हे 'जंगलचे डॉक्टर' स्वतःवर उपचार करत आले आहेत.
ज्या प्राण्यांना आपण केवळ शिकारी किंवा भक्ष्य समजतो, त्यांच्याकडे स्वतःचं असं एक अद्ययावत हॉस्पिटल आहे. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'झू-फार्माकोग्नोसी' (Zoopharmacognosy) म्हणतात. म्हणजे प्राण्यांनी स्वतःला बरं करण्यासाठी औषधी वनस्पती किंवा पदार्थांचा वापर करणं. दक्षिण अमेरिकेच्या जंगलात जेव्हा कपुचिन माकडांना डास किंवा कीटक त्रास देऊ लागतात, तेव्हा ते एक अजब शक्कल लढवतात. ते शोधून काढतात हजारो पाय असलेल्या 'मिलिपीड' (Millipede) कीटकाला.या कीटकाच्या शरीरातून एक विशिष्ट विषारी द्रव बाहेर पडतं. ही माकडं तो कीटक आपल्या अंगाला घासतात,ज्यामुळे ते विष त्यांच्या त्वचेवर पसरतं आणि एखाद्या 'मॉस्किटो रिपेलेंट' सारखं काम करतं.
आता तुम्ही म्हणाल, हे तर झालं जखमा आणि कीटकांबद्दल, पण पोटाच्या विकारांचं काय? तिथे एप्रिल २०२६ मधील हत्तींच्या वर्तनावरचा एक नवीन अहवाल समोर आला आहे. आफ्रिकेचे हत्ती किंवा ॲमेझॉनचे मॅकॉ पोपट जेव्हा एखादं विषारी फळ खातात, तेव्हा ते लगेच 'काओलिन क्ले' म्हणजेच एक प्रकारची माती खातात. ही माती त्यांच्या पोटातील विषारी घटक शोषून घेते आणि त्यांचं आरोग्य सुरक्षित ठेवते.
निसर्गाची ही किमया आता शहरातल्या सिमेंटच्या जंगलातही पोहोचली आहे. आपल्या घराबाहेर दिसणारे चिमणी-कावळे आता घरट्यात कापसासोबत चक्क सिगारेटची थोटकं (Cigarette butts) गोळा करून ठेवू लागले आहेत. ऐकायला हे विचित्र वाटेल, पण यामागचं कारण खूपच हुशार आहे. सिगारेटमधील निकोटिन हे एक नैसर्गिक कीटकनाशक आहे. या निकोटिनमुळे घरट्यात होणाऱ्या गोचीड आणि इतर परजीवींचा नाश होतो, ज्यामुळे पिल्लं सुरक्षित राहतात. अर्थात, या निकोटिनचा पक्ष्यांच्या आरोग्यावर दीर्घकालीन काय परिणाम होईल, यावर सध्या शास्त्रज्ञांमध्ये मोठी चर्चा सुरू आहे.
प्राण्यांची ही बुद्धिमत्ता आपल्याला हेच शिकवते की, ज्या निसर्गाला आपण 'अडाणी' समजतो, तो प्रत्यक्षात ज्ञानाचा अथांग महासागर आहे. प्रत्येक प्राणी आपल्या अस्तित्वासाठी आणि पुढच्या पिढीच्या रक्षणासाठी उत्क्रांतीच्या प्रवासात नवनवीन औषधं शोधत आहे. विज्ञानाने आज कितीही प्रगती केली असली, तरी निसर्गाच्या या 'ओपन-एअर लॅबोरेटरी'मध्ये आजही अशी अनेक रहस्यं दडलेली आहेत, ज्यांची उत्तरं शोधण्यात आपण अजूनही कमी पडतोय.निसर्ग हाच जगातील सर्वात मोठा आणि जुना वैद्य आहे.
