२४ मार्च २०२० रोजी भारत 'टाळ्या आणि थाळ्या' वाजवत एका अघोषित युद्धासाठी सज्ज झाला होता. सहा वर्षांनंतर आज रस्ते गजबजलेले आहेत, मास्क इतिहासाच्या जमा झाले आहेत आणि नवीन व्हेरिएंट्ससोबत जगायला शिकले आहे. पण इथेच एक मोठा विरोधाभास उभा ठाकतो: ज्या विज्ञानाने विक्रमी वेळेत लस शोधून मानवाचे प्राण वाचवले, त्याच विज्ञानावर आज सहा वर्षांनंतरही सर्वाधिक संशय घेतला जात आहे.
विज्ञानाने प्रगतीचे शिखर गाठले असताना, मानवी मेंदू मात्र अजूनही आदिम भीती आणि 'कॉन्स्पिरसी थिअरीज' (Conspiracy Theories) च्या जाळ्यात अडकलेला दिसतो. उद्या लॉकडाऊनला सहा वर्षे पूर्ण होत असताना, या अफवांचे स्वरूप आणि त्यांचे परिणाम तपासणे गरजेचे ठरते.
संशयाचे धुके: सर्वात गाजलेल्या थिअरीज-
कोविडच्या काळात सर्वात जास्त चर्चा झाली ती म्हणजे 'फार्मा कंपन्यांचे षडयंत्र'. औषध कंपन्यांनी स्वतःचा नफा कमावण्यासाठी ही साथ आणली, असा दावा आजही समाजमाध्यमांवर केला जातो. २०२४ मध्ये अ‍ॅस्ट्रॅजेनेका (AstraZeneca) लसीच्या दुर्मिळ दुष्परिणामांमुळे लस मागे घेण्याच्या निर्णयाने या आगीत तेल ओतले. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) २०२५-२६ मधील 'सागो' (SAGO) अहवालाने जरी नैसर्गिक उत्पत्तीकडे कल दर्शवला असला, तरी 'लॅब लीक'च्या शक्यतांना पूर्णपणे नाकारता आलेले नाही. याच अनिश्चिततेतून संशयाला जागा मिळते.
५जी (5G) तंत्रज्ञानामुळे कोरोना पसरतो, ही कल्पना तांत्रिकदृष्ट्या हास्यास्पद असली तरी ती वणव्यासारखी पसरली. रेडिएशनमुळे रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते आणि त्यातूनच हा आजार बळावला,असे मानणारा एक मोठा वर्ग आजही अस्तित्वात आहे. तंत्रज्ञानाबद्दलची भीती जेव्हा अज्ञानाशी हातमिळवणी करते, तेव्हा अशा थिअरीज जन्म घेतात.
लोकसंख्या कमी करण्यासाठी जाणीवपूर्वक आणलेली ही साथ आहे, हा तिसरा आणि सर्वात भीतीदायक दावा. 'द ग्रेट रिसेट' (The Great Reset) सारख्या संकल्पनांचा चुकीचा अर्थ लावून, जागतिक शक्तींनी गरिबांना संपवण्यासाठी हे पाऊल उचलल्याचे मानले जाते. या थिअरीज केवळ मनोरंजनासाठी नसून त्या सार्वजनिक आरोग्यासाठी घातक ठरत आहेत.
मानसशास्त्र काय सांगते?
इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे, ती म्हणजे मानवी स्वभाव. जेव्हा एखादी मोठी आपत्ती येते, तेव्हा ती निव्वळ 'योगायोग' किंवा 'नैसर्गिक घटना' आहे हे स्वीकारणे मानवी मनाला कठीण जाते. एखादे मोठे संकट हे कोणातरी 'शक्तिशाली शत्रूचे नियोजन' असावे, असे मानल्याने माणसाला एक प्रकारचे (भलेही ते खोटे असले तरी) नियंत्रणाचे समाधान मिळते. "हे अचानक घडले" यापेक्षा "हे कोणीतरी जाणीवपूर्वक केले" यावर विश्वास ठेवणे सोपे जाते.
जवळून बघितलं तर असं लक्षात येतं की, या अफवांचा सर्वाधिक फटका लसीकरण मोहिमांना बसला आहे. २०२६ मध्येही जेव्हा नवीन बूस्टर डोस किंवा नवीन व्हेरिएंट्ससाठी लस येते, तेव्हा लोकांच्या मनात निर्माण झालेली ही भीती आडवी येते. गोवर किंवा इतर जुन्या आजारांचे पुनरागमन होण्यामागेही हीच 'लस-विरोधी' मानसिकता कारणीभूत ठरत आहे.
इतिहास आणि वास्तव-
इतिहास दाखवतो की, प्रत्येक मोठ्या महामारीसोबत अफवांचे पेव फुटतेच. प्लेगच्या काळात विहिरीत विष टाकल्याच्या अफवा होत्या, तर कॉलराच्या वेळी डॉक्टरांवरच संशय घेतला जात असे. फरक इतकाच आहे की, आज आपल्याकडे माहितीचा महापूर आहे, पण त्यातील सत्य शोधण्याचे गाळणे मात्र कमकुवत झाले आहे.
मंडळी, आरोग्याच्या बाबतीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि अधिकृत वैज्ञानिक माहितीवर विश्वास ठेवणे हाच या काळातला सर्वात मोठा बचाव आहे.
आयुर्वेदानुसार 'प्रज्ञापराध' (बुद्धीचा वापर चुकीच्या पद्धतीने करणे) हे रोगांचे एक कारण मानले जाते. आजच्या डिजिटल युगात चुकीच्या माहितीवर विश्वास ठेवणे हाच सर्वात मोठा प्रज्ञापराध ठरत आहे.
या सगळ्यात एक पॅटर्न आहे—भय आणि अविश्वास. जेव्हा आपण विज्ञानापेक्षा अफवांवर अधिक विश्वास ठेवू लागतो, तेव्हा आपण केवळ स्वतःलाच नाही, तर संपूर्ण समाजाला धोक्यात टाकत असतो. उद्याच्या सहाव्या वर्षपूर्तीनिमित्त लॉकडाऊनच्या त्या शांततेत आपण काय शिकलो, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
सत्य हे अनेकदा कल्पनेपेक्षा कडू आणि गुंतागुंतीचे असते, पण संशय हा त्यापेक्षाही अधिक विषारी ठरू शकतो.
