गेल्या आठवड्यात सर्वोच्च न्यायालयाने मुलं -लहान मुलं- अचानक बेपत्ता होण्याच्या - हरवण्याच्या वाढत्या घटनांबद्दल गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. गेल्या काही महिन्यात मुले अचानक नाहीशी होण्याचे प्रमाण इतके वाढले आहे की त्यामागे कोणत्या गुन्हेगारांचे देशव्यापी नेटवर्क आहे का – की या वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये घडणाऱ्या स्वतंत्र घटना आहेत का, याचा अभ्यास करण्याचा आग्रह केला आहे.
ही बातमी वाचल्यावर स्कॉट कार्नी या धाडसी पत्रकाराने लिहिलेले 'रेड मार्केट' हे पुस्तक आठवले. या पुस्तकात मुलांच्या तस्करीबद्दलचा भाग तर सर्वात जास्त चटका लावणारा आहे. आंतरराष्ट्रीय दत्तक प्रक्रियेच्या नावाखाली कशा प्रकारे रॅकेट चालतं, हे कार्नीने पुराव्यासह मांडलं आहे. कधी कधी अनाथालयांना पैसे देऊन मुलांची चोरी केली जाते, तर कधी पालकांना फसवून त्यांची मुलं नेली जातात. ज्या परदेशी पालकांना वाटतं की आपण एका अनाथ मुलाला चांगलं आयुष्य देतोय, त्यांना कल्पनाही नसते की त्या मुलाला त्याच्या खऱ्या आई-वडिलांपासून तोडण्यासाठी किती मोठे व्यवहार झाले आहेत.
बोभाटाच्या वाचकांसाठी आज या पुस्तकाचा आढावा सारांशाच्या स्वरुपात देत आहोत. वाचा आणि सावध रहा !
तुमच्या शरीराची किंमत किती? 'रेड मार्केट' - एक थरकाप उडवणारा प्रवास
मंडळी,आपण आपल्या शरीराची किती काळजी घेतो, नाही का? सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत डाएट, जिम, स्किन केअर आणि काय काय! आपल्याला वाटतं की आपलं शरीर ही आपली खाजगी मालमत्ता आहे. पण समजा मी तुम्हाला सांगितलं की, तुमच्या शरीराचा प्रत्येक भाग - अगदी तुमच्या केसांपासून ते तुमच्या हाडांपर्यंत - जागतिक बाजारपेठेत विकला जातोय, तर? आणि धक्कादायक गोष्ट म्हणजे, या बाजारात तुमच्या-आमच्यासारख्या जिवंत माणसांचा अक्षरशः 'स्टॉक' लावला जातो.
स्कॉट कार्नी या धाडसी पत्रकाराने लिहिलेले 'Red Market: On the Trail of the World's Organ Brokers, Bone Thieves, Blood Farmers, and Child Traffickers' हे पुस्तक वाचलं की अंगावर सरसरून काटा येतो. हे पुस्तक म्हणजे केवळ गुन्हेगारीच्या कथा नाहीत, तर आपल्या आधुनिक वैद्यकीय क्षेत्राच्या मागचा एक असा काळोखा चेहरा आहे, जो आपण कधीच पाहू इच्छित नाही. बरं मग, आज जरा या 'लाल बाजाराची' सफर करूया का?
खरं सांगायचं तर, आपण जेव्हा 'ब्लॅक मार्केट' म्हणतो, तेव्हा डोळ्यासमोर ड्रग्ज, शस्त्रं किंवा बनावट नोटा येतात. पण स्कॉट कार्नी ज्या 'रेड मार्केट'बद्दल बोलतोय, ते त्याहूनही भयानक आहे. हे मार्केट आहे मानवी शरीराच्या अवयवांचं. रक्तापासून किडनीपर्यंत आणि हाडांपासून ते थेट मुलांच्या दत्तक प्रक्रियेपर्यंत पसरलेलं हे एक अक्राळविक्राळ जाळं आहे. कार्नीने या पुस्तकात भारताचा विशेष उल्लेख केला आहे, कारण दुर्दैवाने भारत या रेड मार्केटचं एक मोठं केंद्र राहिला आहे.
आपल्याला वाटतं की वैद्यकीय क्षेत्र खूप प्रगत झालंय. पण ही प्रगती कुणाच्या जीवावर झाली आहे? पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच कार्नी हाडांच्या तस्करीबद्दल लिहितो. एकेकाळी कोलकाता हे जगभरातील मेडिकल कॉलेजेसना हाडांचे सांगाडे पुरवणारं सर्वात मोठं केंद्र होतं. स्मशानातून प्रेतं चोरून, ती उकळून, त्यातून हाडं स्वच्छ करून ती परदेशात पाठवली जायची. विचार करा, आपल्या पूर्वजांची हाडं कुठल्यातरी अमेरिकन लॅबमध्ये अभ्यासासाठी ठेवली जात असतील, ही कल्पनाच किती अस्वस्थ करणारी आहे, नाही का?
आता रक्ताच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर, कार्नीने 'ब्लड फार्मर्स'चा उल्लेख केला आहे. हे वाचून तर डोकं चक्रावून जातं. उत्तर प्रदेशात अशा काही टोळ्या सापडल्या होत्या, ज्यांनी गरीब लोकांना कैदेत ठेवून त्यांचं रक्त दिवसातून दोन-दोनदा काढलं होतं. जसं आपण गाईचं दूध काढतो, तसं या माणसांना फक्त जिवंत राहण्यापुरतं अन्न देऊन त्यांचं रक्त विकलं जायचं. हे वाचताना वाटतं की माणूस इतका क्रूर कसा असू शकतो? पण मंडळी, जिथे गरिबी आणि पैशाची हाव एकत्र येते, तिथे माणुसकी हरवतेच.
बरं, आपल्या महाराष्ट्रात किंवा दक्षिण भारतात आपण तिरुपतीला जातो, केस अर्पण करतो. आपल्याला वाटतं की हे देवाप्रती असलेलं आपलं समर्पण आहे. पण तुम्हाला माहिती आहे का, तुमच्या त्या केसांचं पुढे काय होतं? स्कॉट कार्नी सांगतो की, तिरुपती देवस्थान या केसांचा लिलाव करतं आणि त्यातून करोडो रुपये कमावतं. हे केस नंतर प्रक्रिया करून हॉलिवूडच्या अभिनेत्रींच्या विगसाठी किंवा फॅशन इंडस्ट्रीमध्ये वापरले जातात. आपली श्रद्धा कुणाच्यातरी सौंदर्याचा भाग बनते, आणि त्यातून एक मोठी अर्थव्यवस्था चालते. यात काही चुकीचं आहे की नाही, हा वादाचा मुद्दा असू शकतो, पण ही ट्रान्सपरन्सी आपल्याला कधीच सांगितली जात नाही.
किडनीच्या व्यापाराबद्दल तर आपण ऐकून असतोच. कार्नीने चेन्नईतल्या एका वस्तीला भेट दिली होती, जिला लोक 'किडनीवाक्कम' म्हणतात. का माहित आहे? कारण तिथल्या जवळपास प्रत्येक महिलेने आपली एक किडनी विकली होती. त्सुनामीसारख्या नैसर्गिक आपत्तीनंतर जेव्हा या लोकांकडे काहीच उरलं नाही, तेव्हा अवयव दलालांनी त्यांच्या गरिबीचा फायदा घेतला. 'एक किडनी दिली तर काय होतं, माणूस एका किडनीवरही जगू शकतो' असं सांगून त्यांना काही हजार रुपयांत फसवलं गेलं. आज त्या स्त्रिया अनेक शारीरिक व्याधींनी त्रस्त आहेत, पण त्यांच्या किडनीने कुणा श्रीमंताचे प्राण नक्कीच वाचवले असतील.
येथेच एक मोठा नैतिक प्रश्न उभा राहतो. आधुनिक वैद्यकीय शास्त्र म्हणतं की अवयव दान हे श्रेष्ठ दान आहे. पण जेव्हा हे 'दान' न राहता 'व्यापार' बनतं, तेव्हा काय? श्रीमंत माणूस पैसा देऊन आयुष्य विकत घेऊ शकतो आणि गरीब माणसाला आपलं आयुष्य तुकड्या-तुकड्यात विकावं लागतं. हे 'रेड मार्केट' मागणी आणि पुरवठ्याच्या साध्या गणितावर चालतं, पण यातला 'पुरवठा' हा जिवंत माणसांचा असतो.
पुस्तकात मुलांच्या तस्करीबद्दलचा भाग तर सर्वात जास्त चटका लावणारा आहे. आंतरराष्ट्रीय दत्तक प्रक्रियेच्या नावाखाली कशा प्रकारे रॅकेट चालतं, हे कार्नीने पुराव्यासह मांडलं आहे. कधी कधी अनाथालयांना पैसे देऊन मुलांची चोरी केली जाते, तर कधी पालकांना फसवून त्यांची मुलं नेली जातात. ज्या परदेशी पालकांना वाटतं की आपण एका अनाथ मुलाला चांगलं आयुष्य देतोय, त्यांना कल्पनाही नसते की त्या मुलाला त्याच्या खऱ्या आई-वडिलांपासून तोडण्यासाठी किती मोठे व्यवहार झाले आहेत.
स्कॉट कार्नीचा हा प्रवास आपल्याला अस्वस्थ करतो, रागावतो आणि विचार करायला भाग पाडतो. तो म्हणतो की, आपण जोपर्यंत हे मान्य करत नाही की आपण या व्यवस्थेचा भाग आहोत, तोपर्यंत हे थांबणार नाही. आपण जेव्हा एखादं औषध घेतो, सर्जरी करतो किंवा रक्ताची बाटली विकत घेतो, तेव्हा आपण कधी विचारतो का की हे कुठून आलंय? याचा मूळ स्रोत कोण आहे?
'रेड मार्केट' हे पुस्तक वाचल्यानंतर आपण आरशात बघताना स्वतःकडे एका वेगळ्या नजरेने बघायला लागतो. आपले डोळे, आपलं हृदय, आपली हाडं... हे सगळं केवळ आपलं नाहीये, तर बाजारासाठी ती एक 'कमॉडिटी' आहे. ही जाणीव खूप भीतीदायक आहे, पण ती सत्य आहे.
