समजा उद्या नोबेल पुरस्कार देणाऱ्या कमिटीने जग बदलून टाकणाऱ्या एखाद्या संस्थेला नोबेल पुरस्कार द्यायचं ठरवलं तर त्या पुरस्काराचा प्रथम सन्मान भारतात UPI ची आर्थिक क्रांती घडवून आणणाऱ्या नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI)या संस्थेला !!!
'UPI'ही जादू नेमकी काय आहे? आज २६ ऑगस्ट २०२६. गेल्या दहा वर्षांत भारताने कागदी नोटांकडून डिजिटल क्रांतीकडे जेवढी वेगाने झेप घेतली, तेवढी जगातील कोणत्याही प्रगत देशाला जमलेली नाही. आपण जेव्हा गुगल पे, फोन पे किंवा पेटीएम वापरतो, तेव्हा पडद्यामागे जे अवाढव्य इंजिन धावत असतं, त्याला म्हणतात 'UPI' (युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस). आज भारताच्या एकूण किरकोळ व्यवहारांपैकी ८० टक्क्यांहून अधिक व्यवहार याच माध्यमातून होत आहेत. अमेरिकेसारख्या देशालाही हे तंत्रज्ञान कसं उभं केलं, याचं आजही कुतूहल वाटतं.
या महाकाय यशामागे कोणा एका माणसाचा हात नाही. ही एक 'रिले रेस' होती, जिथे एकाने धावून दुसऱ्याच्या हातात मशाल सोपवली.
चार चेहरे आणि एक क्रांती-या संपूर्ण व्यवस्थेचा पाया रचण्याचं श्रेय प्रामुख्याने चार व्यक्तींना जातं.
१. डॉ. मनमोहन सिंग: उदारीकरणाचा पाया
डिजिटल व्यवहारांची मूळ बीजं डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या काळात रोवली गेली. त्यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेचं जे उदारीकरण केलं, त्यातूनच आधुनिक बँकिंगची दारं उघडली गेली. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ची स्थापना २००८ मध्ये त्यांच्याच काळात झाली. हीच ती संस्था आहे, जिने पुढे UPI बनवलं.
२. रघुराम राजन: रिझर्व्ह बँकेचा 'ग्रीन सिग्नल'
जेव्हा UPI चा विचार मांडला गेला, तेव्हा बँकिंग क्षेत्रात मोठी भीती होती. पण तत्कालीन आरबीआय गव्हर्नर रघुराम राजन यांनी या कल्पनेला पाठबळ दिलं. त्यांनी बँकांना सांगितलं की, "बदलाला सामोरे जा, नाहीतर मागे पडाल." २०१६ मध्ये जेव्हा UPI लाँच झालं, तेव्हा राजन यांनीच त्याला अधिकृत मान्यता देऊन सुरक्षिततेची खात्री दिली.
३. नंदन निलेकणी: स्वप्न पाहणारा वास्तुविशारद
इन्फोसिसचे सह-संस्थापक नंदन निलेकणी यांनी आधार कार्डच्या माध्यमातून प्रत्येक भारतीयाला एक डिजिटल ओळख दिली. पण त्यांचं काम तिथेच थांबलं नाही. त्यांनी UPI ची रचना अशी केली की, ती कोणा एका खाजगी कंपनीच्या मालकीची नसेल. ती एक 'ओपन प्रोटोकॉल' असेल, जेणेकरून कोणतीही बँक किंवा ॲप त्यावर काम करू शकेल.
४. प्रमोद वर्मा: कोडिंगचा जादूगार
जर निलेकणी हे वास्तूचे बिल्डर असतील, तर प्रमोद वर्मा हे त्याचे डिझाईन वास्तवात आणणारे इंजिनिअर होते. UPI चा जो तांत्रिक आराखडा (Architecture) आहे, तो प्रमोद वर्मा यांनी तयार केला. अवघ्या काही सेकंदात पैसे एका बँकेतून दुसऱ्या बँकेत कसे जातील आणि तेही सुरक्षितपणे, याचं कोडिंग त्यांनी पूर्ण केलं.
आकडेवारी काय सांगते? गेल्या १० वर्षांत भारताने जगाला थक्क केलं आहे.
- २०१६ मध्ये जेव्हा हे सुरू झालं, तेव्हा व्यवहारांची संख्या लाखात होती.
- आज ऑगस्ट २०२६ मध्ये, दरमहा २० अब्जांहून अधिक व्यवहार UPI द्वारे होत आहेत.
- जगातील रिअल-टाइम डिजिटल पेमेंटमध्ये एकट्या भारताचा वाटा ४६ टक्क्यांहून अधिक आहे.
- फ्रान्स, सिंगापूर, संयुक्त अरब अमिराती (UAE) आणि श्रीलंकेसारख्या देशांनी आता भारतीय UPI स्वीकारण्यास सुरुवात केली आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, आज पॅरिसच्या आयफेल टॉवरजवळ उभं राहूनही तुम्ही UPI ने तिकीट काढू शकता. ही भारताची जागतिक स्तरावरची मोठी 'सॉफ्ट पॉवर' ठरली आहे.
अनेकांना प्रश्न पडतो की, यूपीआय म्हणजे नक्की काय? सोप्या भाषेत समजून घेऊया
आपल्या रोजच्या जगण्यातील उदाहरण घ्यायचं तर, समजा तुम्हाला पुण्याच्या तुळशीबागेत काही खरेदी करायची आहे. रोख रकमेसाठी पूर्वी तुम्हाला एटीएम शोधत फिरावं लागायचं किंवा कार्ड स्वाईप करावं लागायचं. आता तुम्ही फक्त क्यूआर कोड स्कॅन करता. यामागचं कारण असं की, UPI ने तुमची बँक आणि समोरच्याची बँक यांच्यात एक 'पूल' बांधला आहे. या पुलावरून पैसे वाहून नेण्यासाठी तुम्हाला बँकेचा खाते क्रमांक किंवा आयएफएससी कोड लागत नाही.फक्त एक मोबाईल नंबर किंवा 'व्हर्च्युअल आयडी' पुरेसा असतो. हे जगातील सर्वात सोपं आणि वेगवान पेमेंट मॉडेल मानलं जातं.
गेल्या ७ दिवसांतील महत्त्वाच्या घडामोडी :आजच्या तारखेला, म्हणजे ऑगस्ट २०२६ च्या शेवटच्या आठवड्यात, UPI मध्ये काही मोठे बदल झाले आहेत:
१. UPI सर्कल (UPI Circle): आता घरातील मुख्य व्यक्ती आपल्या कुटुंबातील इतर सदस्यांना (ज्यांचे बँक खाते नाही) ठराविक मर्यादेपर्यंत पैसे खर्च करण्याची परवानगी देऊ शकते.
२. क्रेडिट लाईन ऑन UPI: आता तुमच्या खात्यात पैसे नसले तरी, बँक तुम्हाला UPI वरून 'लोन' किंवा क्रेडिटची सुविधा देत आहे.
३. ऑफलाईन पेमेंट्स: इंटरनेट नसतानाही व्यवहार पूर्ण करण्याची क्षमता आता ग्रामीण भागात क्रांती घडवत आहे.
महाराष्ट्राच्या मातीतील बदल: कोल्हापूरच्या गुळाच्या बाजारापासून ते मुंबईच्या डबेवाल्यांपर्यंत, UPI ने प्रत्येकाचं आयुष्य सुसह्य केलं आहे. पूर्वी चिल्लरचा जो वाद व्हायचा, तो आता इतिहास जमा झाला आहे. "सुट्टे नाहीत" हे कारण आता धंद्यात अडथळा ठरत नाही. आपल्या महाराष्ट्रातल्या छोट्या व्यापाऱ्यांनी या तंत्रज्ञानाचा जेवढा वापर केला, तेवढा कदाचित मोठ्या मॉल्समध्येही होत नसेल.
एक विचार करण्यासारखी गोष्ट: आपण अनेकदा पाश्चात्य देशांकडे तंत्रज्ञानासाठी बघतो. पण UPI च्या बाबतीत चित्र उलट आहे. गुगल आणि फेसबुकसारख्या कंपन्यांनी अमेरिकन सरकारला पत्र लिहून विनंती केली होती की, "भारतासारखी UPI व्यवस्था आपल्याकडेही राबवा." हे यश केवळ तंत्रज्ञानाचं नाही, तर त्या ४ व्यक्तींच्या दूरदृष्टीचं आणि करोडो भारतीयांच्या विश्वासाचं आहे. आज जेव्हा आपण फोन काढतो आणि पेमेंट करतो, तेव्हा आपण फक्त व्यवहार करत नसतो, तर भारताने जगाला दिलेल्या एका महान भेटीचा वापर करत असतो.
तुम्ही आज शेवटचा रोख व्यवहार कधी केला होता, हे आठवून पहा. कदाचित तुम्हाला खूप मागे जावं लागेल. हेच UPI चं सर्वात मोठं यश आहे.
थोडक्यात महत्त्वाचे:
- UPI ही भारताची स्वदेशी पेमेंट सिस्टीम आहे.
- डॉ. मनमोहन सिंग, रघुराम राजन, नंदन निलेकणी आणि प्रमोद वर्मा हे याचे शिल्पकार आहेत.
- हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे मोफत आणि सुरक्षित आहे.
- आज भारत जगाला डिजिटल पेमेंट शिकवत आहे.
